tekst - dr Aleksander Kociszewski
Dogodne położenie i żyzne gleby spowodowały, że od początków neolitu, a więc od blisko 5 tys. lat Wysoczyzna Ciechanowska była obszarem intensywnego osadnictwa. W świetle najnowszych ustaleń, centrum tego obszaru stanowił ośrodek kultowy Góra Sfazożyca i gród strzegący miejsca przeprawowego, wzniesiony ok. 570 – 600 r. przez legendarnego wodza – Ciechana.
W ciągu VIII – IX w. na drodze akcji zbrojnej nastąpiło zjednoczenie plemion mazowieckich w organizacji wielkoplemiennej. Archaiczną nazwę tego obszaru –Tehonouezi, Thafnezi (Ciechanowice) – można odnaleźć na liście plemion tzw. Geografa Bawarskiego datowanej na 844 r. Od połowy X wieku rozpoczyna się proces integracji Mazowsza z państwem Piastów. Hufce polańskie stanęły na przedpolach Starego Mazowszaza pewne już w 948 r., ale dzieło “zjednoczenia” prawdopodobnie zakończył Bolesław Chrobry w 994 lub 995 r. Wraz z nowymi władcami na obszar ten wkracza chrześcijaństwo. W świetle zapisków kronikarskich, określających ciechanowski gród jako gniazdo pogaństwa, jest niemal pewne, że w akcji misyjnej brał udział św. Wojciech...umęczony w trzydzieści dni po opuszczeniu grodu.
Mimo zwierzchnictwa władców gnieźnieńskich, Mazowsze zachowało znaczną niezależność. Ta odrębność dała o sobie znać wraz z upadkiem pierwszej monarchii piastowskiej. Powstaje bowiem odrębne państwo zbudowane przez Miecława (Masława), które przez długi okres czasu (1034 – 1047) stawiało opór hufcom Kazimierza Odnowiciela. Centralnym ośrodkiem owego państwa był gród ciechanowski, pod murami którego rozegrała się decydująca bitwa, zakończona klęską Mazowszan.
Z “pacyfikacją” Mazowsza wiąże się najstarsza wzmianka o Ciechanowie, zawarta w dokumencie mogilneńskim wystawionym przez Bolesława Śmiałego w 1065 r., potwierdzająca rolę gospodarczą i strategiczną tego ośrodka - na pograniczu z organizacjami plemiennymi Prusów.
Ustawa sukcesyjna zwana “Testamentem Bolesława Krzywoustego” (1138 r.) doprowadziła do praktycznego usamodzielnienia Mazowsza. Mimo późniejszych podziałów, Ciechanów był w składzie tej dzielnicy do końca istnienia Rzeczypospolitej.
Na przełomie XII/XIII wieku ukształtował się podział Mazowsza na jednostki administracyjne zwane kasztelaniami. Ciechanów stał się siedzibą kasztelani ziemskiej, której podlegały kasztelanie grodzkie w Płońsku i Nasielsku oraz 10 dalszych jednostek opolnych na Zawkrzu, późniejszej Ziemi Zakroczymskiej, Różańskiej i Łomżyńskiej. Pojawienie się nowych struktur administracyjnych nie znosi urzędu kasztelana, ale zmienia jego uprawnienia. Stoi on na czele urzędników ziemskich, zachowuje uprawnienia jurysdykcyjne, zaś po 1526 r. zasiada w gronie senatorów Rzeczypospolitej.
Niemal równocześnie z rozbiciem dzielnicowym ujawniła się znaczna aktywność ludów bałtyjskich. Zapiski kronikarskie wspominają o najazdach Prusów (1126,1146,1216-1220); Prusów i Pomorzan w 1222 r. oraz kolejnych najazdach Prusów w 1241, 1243,1244 i 1246 r. W latach 1256,1258, 1262,1266 niszczą Mazowsze Litwini, a w 1260 i 1267 Litwini sprzymierzeni z Prusami i Jaćwingami. W 1285 r. spada wspólny najazd Litwinów i Rusinów. Ostatnie najazdy litewskie mają miejsce w 1340 i 1368 r. Jest oczywiste, że ze strony mazowieckiej były podejmowane akcje odwetowe. Po 1226 r. pojawia się nowy, groźny sąsiad – Krzyżacy.
Powtarzające się nękające najazdy i uporczywe walki graniczne, spowalniały, ale nie przerwały procesu rozwojowego. Wokół ciechanowskiego grodu wyrasta rozległa osada przygrodowa o charakterze rzemieślniczo- hndlowym, wzmacniająca funkcje administracyjne i strategiczne grodu. Miarą rozwoju gospodarczo – społecznego Ciechanowa było uzyskanie w 1266 r od Konrada II przywileju lokacyjnego tzw. Prawa średzkiego,które zastąpiło dotychczasowe polskie prawo targowe. Była to trzecia lokacja na Mazowszu – a może pierwsza, gdyż dwie pierwsze – Płocka ( 1237r.) i Pułtuska (1257 r.) wydają się wątpliwe.
W XIV w. system podziału oparty o kasztelanie zanika, a jednostką nowego podziału jest distriktus, oznaczający dzielnicę (księstwo) uwidocznioną w tytulaturze książęcej. Nastąpiło to najpóźniej w 1349 r., bowiem od tego roku Kazimierz I tytułuje się Księciem warszawskim i ciechanowskim. Wtedy też zapewne (a najpóźniej w 1347 r) Ciechanów otrzymał nowe prawo chełmińskie. Ponowienie i rozszerzenie przywilejów nastąpiło w 1400 r., gdy Janusz I przenosi miasto w nowe miejsce.
W końcu XIV w., wzorem Korony, pojawia się na Mazowszu nowy system podziału terytorialnego, opierający się na ustroju sądowo-ziemskim. Ziemia Ciechanowska składała się z trzech powiatów: czerwińskiego (później sąchockiego), ciechanowskiego oraz przasnyskiego i obejmowała obszar 2970 km2. Natomiast w skład Księstwa Ciechanowskiego wchodziła również ziemia różańska, cały obszar puszczański Zagajnicy i powiat kolneński, co stanowiło terytorium o powierzchni 5,7 tys. km2.
Sytuacja ta utrzymała się do 1471 r., kiedy to dokonano podziału Mazowsza między synów Bolesława IV. Stolice tych państewek mieściły się w Czersku, Warszawie, Płocku i Ciechanowie. Księstwo Ciechanowskie, jako samodzielna jednostka państwowa istniało krótko (1471–1495) i związane jest z panowaniem jednego władcy – Janusza II. Obejmowało ok. 8,2 tys. km2, złożone z ziem: ciechanowskiej, różańskiej, łomżyńskiej i części zakroczymskiej.
Był to okres klęsk elementarnych i rosnącego zagrożenia inkorporacją Mazowsza do korony. Mimo to Janusz II stara się prowadzić aktywną i samodzielną politykę. Ułożył stosunki z Krzyżakami - jako jedyny Polak zostaje też członkiem Zakonu na zaproszenie wielkiego mistrza Jana von Tieffen (1489r.) , co nie naruszało jego lojalności wobec korony. Popierany przez abp Zbigniewa Oleśnickiego, jako ostatni władca mazowiecki ubiega się w 1492 r o koronę, będąc konkurentem Jana Olbrachta.
Po śmierci ostatniego z Piastów mazowieckich – Janusza III (1526), całe Mazowsze czersko-warszawskie zostało włączone do Korony, tworząc województwo mazowieckie. W jego składzie znalazła się również Ziemia Ciechanowska, zachowująca swój pierwotny kształt i reprezentowana w Sejmie Rzeczypospolitej przez kasztelana i 2 posłów.
Włączenie do Korony umożliwiło rozszerzenie kontaktów handlowych. Nadal dominowała wymiana z obszarem Prus, ale coraz więcej produktów trafiało na rynek litewski. Potrafiono też wykorzystać rosnące zapotrzebowanie rynku zachodnioeuropejskiego na zboże i drewno. Główną pozycje eksportu lądowego stanowiło bydło rogate, a targi tego rodzaju stanowiły podstawę dobrobytu miast Ziemi Ciechanowskiej. Wiek XVI jest dla Ciechanowa okresem największego rozkwitu, a ludność przekracza 5 tys.(Warszawa liczy wówczas 10 tys., a Kraków 22 tys. mieszkańców). Załamanie przychodzi w XVII w wraz z klęskami elementarnymi i pomorami. Lata “potopu” obróciły w ruinę cały kraj, hamując rozwój na następne stulecie. Objawy ożywienia wystąpią dopiero w końcu XVIII w.
O specyfice Ziemi Ciechanowskiej stanowili jednak ludzie. Obszar ten zaludniony przez ubogą ludność wolną i rzesze szlachty zagrodowej (30- 40 % mieszkańców) stał się rezerwuarem, z którego od czasów Janusza I wychodziły fale kolonizacyjne we wszystkich niemal kierunkach: na obszar Prus Książęcych, Podlasie, Litwę, Wołuń, Podole, zasiedlano Warmię i Pomorze Gdańskie. Nazwiska synów tej ziemi spotykamy wśród dostojników królewskich, wykładowców Akademii Krakowskiej, licznej rzeszy obrońców kraju. Europejską sławę zyskał poeta Maciej Kazimierz Sarniewski. Sięgano po najwyższe godności kościelne. Do godności prymasa doszli Mikołaj Dzierzgowski i Gabriel Jan Podoski. Biskup Adam Krasiński stanął na czele konfederacji barskiej. W początkach XVII w. Ziemia Ciechanowska doznała rzadkiego w ówczesnej Polsce wyróżnienia – beatyfikacji Stanisława Kostki urodzonego w Rostkowie.
W okresie Sejmu Wielkiego włączyli się Ciechanowianie do działań reformatorskich. Delegaci miasta biorą udział w “czarnej procesji” a później uczestniczą w pracach Związku Miast.
W 1793 r. Resztki ziem Rzeczypospolitej podzielono na 10 nowych województw. W skład utworzonego wówczas województwa ciechanowskiego weszły ziemie: ciechanowska, zakroczymska, różańska i resztki ziemi zawkrzeńskiej i wyszogrodzkiej. Województwo obejmowało 7,2 tys. km2 i miało być reprezentowane przez 2 senatorów (wojewoda i kasztelan) oraz 6 posłów. Jednak jego istnieniu położył kres III rozbiór Polski, chociaż pod pruską już okupacją istniało do 1797 r.
Tragedia narodowa roku 1795, zbiegła się w przypadku Ciechanowa z degradacją do roli jednego z miast powiatu przasnyskiego w obrębie departamentu, województwa, wreszcie guberni płockiej. Senne życie tej części Mazowsza przerywane było nadziejami towarzyszącymi wojnom napoleońskim, powstaniu Księstwa Warszawskiego, wybuchowi kolejnych powstań narodowych – po których przychodziły nowe tragedie i rozczarowania.
Funkcję powiatową odzyskał Ciechanów dopiero w wyniku ukazu carskiego z 1866 r., wprowadzającego nowy podział administracyjny Kongresówki. Zbiega się to ze skutkami ukazu uwłaszczeniowego, w wyniku którego znaczna część szlachty wędruje do miast, zasilając zwłaszcza szeregi inteligencji. W warunkach mazowieckich jest to początek tworzenia się nowoczesnej społeczności miejskiej. Poprawie ulegają warunki ekonomiczne, związane z uruchomieniem kolei nadwiślańskiej (1877) i rozwojem przemysłu rolno-spożywczego. W skali guberni płockiej, powiat ciechanowski zatrudniał 45 % ogółu pracowników i dostarczał 58,5 % ogólnej wartości produkcji. Odbiło się to na szybkim rozwoju miasta, którego ludność w latach 1861 – 1910 wzrosła z 3,7 do 9,2 tys.Na tym tle rodziły się pomysły ożywienia życia społecznego i umysłowego.
Szansą stało się zezwolenie na założenie Straży Ogniowej Ochotniczej (1882)- pierwszej i przez długie lata jedynej organizacji polskiej działającej legalnie. Organizacja ta stała się parawanem do prowadzenia działań oświatowych i patriotycznych, w duchu pozytywistycznej pracy u podstaw, podporządkowane zasadzie Sami Sobie. Efekty tych działań uwidoczniły się w latach 1905-1907, koncentrujących się w walce o polską szkołę i prawo do języka polskiego.
Dzięki wywalczeniu prawa do zrzeszenia się, dokonano przełomu w dziedzinie oświaty i kultury. Powstaje Polska Macierz Szkolna, a w 1907 r. utworzono pierwszy w Królestwie oddział Towarzystwa Kultury Polskiej, dziełem którego było otwarcie Domu Ludowego, uczczonego przez Marię Konopnicką okolicznościowym wierszem.
W 1909 r. rozpoczyna działalność szkoła rolnicza w Sokołówku, której duszą była Jadwiga Dziubińska. Podobne szkoły powstają staraniem Aleksandry Bąkowskiej i Aleksandra Świętochowskiego w Gołotczyźnie (1908) i Bratnem (1912). Placówki te odegrały znaczącą rolę w wychowaniu nowego pokolenia chłopców- obywateli, głównie za sprawą “ojca polskiego pozytywizmu”, który żył i tworzył w Gołotczyźnie do końca życia (1938).
Wybuch wojny w 1914 r czasowo zahamował rozwój życia społeczno-gospodarczego. Uporczywe walki o Ciechanów (IX 1914 – VII 1915) i celowa dewastacja ze strony wycofujących się Rosjan spowodowały zniszczenie blisko 33 osad i spadek liczby ludności o 32%. Ożywienie społeczno-patriotyczne nastąpiło z chwilą powstania POW. W nocy 10/11 listopada 1918 r organizacja ta rozbraja garnizon niemiecki i tego samego dnia przystępuje do formowania 32 Ciechanowskiego Pułku Piechoty, który walczył na froncie litewskim i białoruskim.
Ważną rolę odegrał Ciechanów w okresie wojny polsko-bolszewickiej. Wypad 203 pułku ułanów (15 VIII 1920 r.) doprowadził do zajęcia, rozbicia sztabu i zniszczenia głównego ośrodka łączności, co stworzyło dogodne warunki do działań 5 armii gen. W Sikorskiego i rozpoczęcia ofensywy znad Wieprza.
Wraz z odzyskaniem niepodległości, mimo trudności i kryzysów, przystąpiono do odrabiania zacofania narosłego w okresie niewoli. Następuje ożywienie gospodarcze, rozpoczęto realizację długofalowych planów rozwojowych. Szczególnie wiele uczyniono w zakresie oświaty i kultury, tworząc powszechnie akceptowany wzorzec kultury regionalnej. Ciechanów nadal pełnił funkcje powiatowe w obrębie woj. warszawskiego a jego ludność wzrosła w latach 1921 – 1938 z 12 tys. do 15,5 tys. osób. Należy też pokreślić rolę, jaką w życiu miasta odgrywał 11 Pułk Ułanów Legionowych im. Marszałka Edwarda Rydza –Śmigłego.
Dramat okupacyjny rozpoczął się dla Ciechanowa 3/4 września 1939 r., z chwilą wkroczenia oddziałów niemieckich. Na mocy dekretu Hitlera z 8 października Mazowsze Północne zostało wcielone do Rzeszy jako tzw. Rejencja Ciechanowskao pow. 12 847 km2. Natychmiast przystąpiono do germanizacji tego obszaru. Wywłaszczaniu i konfiskatom mienia towarzyszyło osadnictwo niemieckie. Powszechnym zjawiskiem były publiczne egzekucje i akcje odwetowe. Szeroko rozbudowano system karnych obozów pracy, których było w rejencji blisko 50. Całkowitej eksterminacji poddano ludność żydowską. Terror nie zdusił jednak działań patriotycznych. Szczególnie aktywnie działa AK, BCh,NSZ – rozwijało się tajne nauczanie na wszystkich poziomach edukacyjnych.
Okupacja niemiecka zakończyła się 17 I 1945 r. z chwilą wkroczenia żołnierzy Armii Czerwonej. W nowych warunkach społeczno-politycznych sytuacja Ciechanowa była podobna do innych miast mazowieckich. Symptomy ożywienia nastąpiły po 1956 r. W 1968 r. powstaje Podregion Ciechanowski, na bazie którego powstało województwo ciechanowskie (1 VI 1975 r.) obejmujące cztery powiaty dawnego woj. warszawskiego. Kolejna reforma podziału terytorialnego kraju (1 I 1999 r) przywraca powiat ciechanowski – jednostkę powołaną do życia przed blisko 625 laty.
W czasach nowożytnych z Ziemią Ciechanowską związały się losy wielu wybitnych Polaków, polityków, twórców kultury narodowej. Wśród nich na pamięć zasługują m.in. Bruno Kiciński, Zygmunt Krasiński, Władysław Smoleński, Bolesław Biegas, Henryk Kuna, Maria Skłodowska-Curie, Stefan Żeromski, Henryk Sienkiewicz, Aleksander Świętochowski, Jan Rzewnicki, Maria Konopnicka, Ignacy Mościcki, Stanisław Łukasiewicz. Tu wraz z powstaniem Towarzystwa Miłośników Ziemi Ciechanowskiej (1957 r.) narodził się współczesny mazowiecki ruch regionalny.
